Insideout project

Ηρακλής Παπαϊωάννου

Ο ΑΦΡΟΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΩΝ ΗΜΕΡΩΝ #62

Η φωτογραφία ανέπτυξε από την αρχή ιδιαίτερη σχέση με το πορτραίτο ενώ παράλληλα υπήρξε με εντυπωσιακό τρόπο δημόσια ως εικόνα: κυκλοφορούσε σε πλήθος αντιτύπων, αργότερα ανέπτυξε εμφατική παρουσία σχεδόν σε κάθε έντυπο. Ο Γάλλος street artist JR (ή photograffeur, από τη φωτογραφία και το γκραφίτι) εξερευνά εδώ και δεκαπέντε χρόνια τη φωτογραφία ως δημόσια εικόνα μέσα από, μεταξύ άλλων δράσεων, το παγκόσμιας διάδοσης συμμετοχικό έργο Insideout project. Οι ασπρόμαυρες μορφές απλών ανθρώπων, τυπωμένες σε χαρτί αφίσας, συστήνουν παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας σε προσόψεις κτηρίων, υπογραμμίζοντας θέματα όπως η ταυτότητα, η διαφορετικότητα, η μνήμη, η έννοια της κοινότητας, η κλιματική αλλαγή.

Στα πορτραίτα αυτά, τα οποία ο αγνώστων στοιχείων JR δημιουργεί με τους συνεργάτες του ή τα οικειοποιείται, τα πρόσωπα γεμίζουν το κάδρο για να διακρίνονται έστω αδρά από απόσταση, συγκροτώντας συστοιχίες προσώπων που μας προσκαλούν βουβά σε μια άγνωστη αφήγηση. Οι εφήμερες τοιχογραφίες του υπογραμμίζουν μια ριζοσπαστική δυνατότητα της φωτογραφίας: τον ισχυρό μαγνητισμό που ασκεί ως εικόνα στο δημόσιο χώρο, δυνατότητα που εξάντλησε και συγχρόνως υπονόμευσε η διαφήμιση, με τις σχολαστικής σημειολογίας σπονδές της στον καταναλωτισμό. Τα επιλεγμένα σημεία εγκατάστασης, από την πυραμίδα του Λούβρου ως τις επικίνδυνες φαβέλες της Βραζιλίας, είναι ορατά από μακριά ενώ ο JR, λειτουργώντας και ως artivist (καλλιτέχνης και ακτιβιστής), έχει αναρτήσει πορτραίτα Παλαιστινίων και Ισραηλινών στο τείχος της Ιερουσαλήμ, ή κατοίκων από τα παρισινά προάστια στο κέντρο της γαλλικής πρωτεύουσας, πραγματευόμενος ταξικά και εθνοτικά σύνορα ποτισμένα με μίσος. 

Το Insideout project υιοθετήθηκε και μεταλλάχθηκε από ομάδες πολιτών σε εκατοντάδες μέρη του κόσμου, από την Νότιο Αμερική ως την Άπω Ανατολή (ανάμεσά τους πρόσφατα και στην Αθήνα μέσω της ομάδας A-typical), επιβεβαιώνοντας πως ο JR βλέπει τον κόσμο ως «απέραντη γκαλερί τέχνης», και ίσως ως διαρκές κοινωνικό εργαστήριο. Το έργο του αποτελεί θεαματικό παράθυρο στο δημόσιο χώρο, που μικραίνει την απόσταση θεατή-συμμέτοχου την εποχή της περιφραγμένης ιδιωτικότητας, της πλοήγησης σε εικονικούς κόσμους, της υποχώρησης του άμεσου βιώματος, φέρνοντας το κοινό αντιμέτωπο με τα βλέμματα ανθρώπων οι ζωές των οποίων σκουπίζονται από τα κύματα της Ιστορίας. Το Insideout project δικαιώνει τον τίτλο του, ξεκλειδώνοντας προς τα έξω έναν κόσμο κοινωνικά περιορισμένο. Ο δημοκρατικός πλουραλισμός του JR όμως, που συχνά επιστρέφει μέρος από τα έσοδα των έργων του στην ίδια την κοινότητα, ίσως απλοποιεί επίσης την ανθρώπινη συνθήκη καθώς για να είναι ορατά από απόσταση (σε ντόπιους όσο και απομακρυσμένους θεατές, που βλέπουν εικόνες σε μια εικόνα) τα πορτραίτα είναι αρκετά απλουστευτικά. Νοηματοδοτούν λοιπόν οι αναλώσιμες τοιχογραφίες αυτές τις ζωές, πέρα από τη βραχεία επιβολή τους σε μια σκόπιμα υπερβολική κλίμακα; Χαράζουν ένα εσωτερικό ίχνος στο θεατή ή καταναλώνονται ως εντυπωσιακές εικαστικές χειρονομίες, ανεξαρτήτως περιεχομένου; Εξοικειώνει η υπερμεγέθυνση με το αληθινό μέτρο του απλού ανθρώπου στην εποχή της θορυβώδους και ελλειμματικής σύγχρονης επικοινωνίας; Όμοια, όταν ο αριθμός των δράσεων (περισσότερες από χίλιες διακόσιες ως τώρα) πολλαπλασιάζεται με ρυθμούς επιδημίας, μπορεί να αποφευχθεί η επανάληψη και η τυποποίηση; Ο χαρισματικός JR τάραξε τα νερά της φωτογραφίας με τρόπο περιπετειώδη, πληθωρικό. Και αντιλήφθηκε ορθά ότι η πληθωρικότητα, κάθε λογής, είναι καίριο μέρος του πεπρωμένου της φωτογραφίας.

Ο Ηρακλής Παπαϊωάννου (Θεσσαλονίκη, 1962), σπούδασε Φυσική στο Α.Π.Θ., έκανε μεταπτυχιακό στη φωτογραφία στο New York University και διδακτορικό στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του Α.Π.Θ. Από το 1999 εργάζεται στο Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης και από το 2016 είναι διευθυντής του. Το διάστημα 1993-2006 υπήρξε οργανωτικό στέλεχος του ετήσιου διεθνούς φεστιβάλ φωτογραφίας Photosynkyria. Δημοσίευσε μεγάλο αριθμό κειμένων και δοκιμίων για τη φωτογραφία, ενώ επιμελήθηκε πολλές φωτογραφικές εκθέσεις και εκδόσεις. Έχει μεταφράσει έργα των Susan Sontag, Ian Jeffrey και Villem Flusser για τη φωτογραφία στα ελληνικά. Έχει εκδώσει τα έργα Οι φωτογραφίες Marlboro και η χλιαρή Άγρια Δύση (Άγρα, 2009) και Η φωτογραφία του ελληνικού τοπίου (Άγρα, 2015). Επίσης, επιμελήθηκε τον συλλογικό τόμο Η ελληνική φωτογραφία και η φωτογραφία στην Ελλάδα. Μια ανθολογία κειμένων (Νεφέλη, 2013) και την έκδοση Μανόλης Αναγνωστάκης, 12 ποιήματα / φωτογραφίες (fairead/oxymoron, 2015).

Ηρακλής Παπαϊωάννου

Ενημερωθείτε για τα νέα μας άρθρα, τις εκδηλώσεις και τα βιβλία των συνεργατών μας μέσω του newsletter ΤΟΒΙΒΛΙΟ.

Info